Όπερα: Η Ρήξη με το Παρελθόν: Νέα θεματολογία και Μουσική Γλώσσα
Η Όπερα, ως καλλιτεχνική φόρμα, υπήρξε πάντοτε ένας ζωντανός οργανισμός, ικανός να απορροφά και να αντανακλά τις κοινωνικές, φιλοσοφικές και καλλιτεχνικές αναταράξεις κάθε εποχής. Ο 20ός αιώνας, μια περίοδος ριζικών αλλαγών, πολέμων, ψυχαναλυτικών ανακαλύψεων και πρωτοποριακών ρευμάτων, αποτέλεσε το κρίσιμο σταυροδρόμι όπου η όπερα επαναπροσδιόρισε τη μορφή, τη γλώσσα και το περιεχόμενό της, απομακρυνόμενη αποφασιστικά από τον όψιμο Ρομαντισμό.
Το πέρασμα στον 20ό αιώνα σήμανε την εγκατάλειψη του μελοδραματικού ιδεαλισμού και την στροφή προς έναν ωμό ρεαλισμό και την διερεύνηση του υποσυνείδητου. Οι συνθέτες άρχισαν να στρέφονται σε επίκαιρα, συχνά ταμπού, θέματα και να πειραματίζονται με νέες αρμονικές, τονικές και ατονικές επιλογές.
Ο Βερισμός ως Προπομπός
Αρχικά, ο ιταλικός Βερισμός, η απεικόνιση ρεαλιστικών υποθέσεων και χαρακτήρων από την καθημερινή ζωή, είχε ήδη ανοίξει τον δρόμο, με έργα όπως τα «Καβαλερία Ρουστικάνα» και «Οι Παλιάτσοι». Ωστόσο, η πραγματική ρήξη ήρθε με την εμφάνιση του Εξπρεσιονισμού στη Γερμανία και την Αυστρία, ο οποίος επικεντρώθηκε στην εσωτερική ψυχολογική πραγματικότητα και την παραμόρφωση της εξωτερικής.
Ο Ατονικός κόσμος της Δεύτερης Σχολής της Βιέννης
Ο Ατονικός ή Εξπρεσιονιστικός κόσμος της Δεύτερης Σχολής της Βιέννης, με κύριους εκπροσώπους τον Άρνολντ Σένμπεργκ και τους μαθητές του, Άλμπαν Μπεργκ και Άντον Βέμπερν, έδωσε στην όπερα τη νέα της φωνή. Η χρήση της ατονικότητας (μουσική χωρίς κέντρο τονικότητας) και αργότερα του δωδεκαφθογγισμού (Σειραϊσμός) απελευθέρωσε τη μουσική από τους παραδοσιακούς κανόνες, επιτρέποντας την εκφραστικότερη απεικόνιση της αγωνίας, της σύγχυσης και της κοινωνικής παρακμής.
Οι Σημαντικότερες Μεταμορφώσεις: Αναφορά σε Κομβικά Οπερατικά Έργα
1. Alban Berg: Wozzeck (1925) και Lulu (1937)
Ο Άλμπαν Μπεργκ θεωρείται ο κύριος εκφραστής της μοντέρνας όπερας.
- Wozzeck: Βασισμένο στο ανολοκλήρωτο έργο του Γκέοργκ Μπύχνερ, το «Wozzeck» είναι μια καυστική καταγγελία της κοινωνικής εκμετάλλευσης και της ανθρώπινης κτηνωδίας. Ο κεντρικός χαρακτήρας, ένας φτωχός στρατιώτης, οδηγείται στην τρέλα και τον φόνο λόγω της ταπείνωσης και της φτώχειας.
- Μορφή: Αντί για τις κλασικές φόρμες (άριες, τρίο), ο Μπεργκ χρησιμοποιεί αφηρημένες οργανικές φόρμες (σουίτες, ραψωδίες, φούγκες, παραλλαγές) για να δώσει συνοχή σε κάθε σκηνή. Αυτή η «κρυφή» δομή εξασφαλίζει τη μουσική λογική κάτω από την επιφανειακή ατονικότητα.
- Μουσική Γλώσσα: Χρησιμοποιεί την Ελεύθερη Ατονικότητα και το Sprechstimme, μια τεχνική μεταξύ ομιλίας και τραγουδιού, για να αποδώσει τη διαταραγμένη ψυχολογία των χαρακτήρων.
- Lulu: Βασισμένη σε θεατρικά έργα του Φρανκ Βέντεκιντ, η «Lulu» είναι μια σπουδή στη γυναικεία σεξουαλικότητα, την εξουσία και την καταστροφή. Η ηρωίδα, μια femme fatale, προκαλεί τον θάνατο και την πτώση των ανδρών γύρω της, για να καταλήξει θύμα ενός μανιακού δολοφόνου.
- Μορφή: Η «Lulu» χρησιμοποιεί το δωδεκαφθογγισμό με εξαιρετική δεξιοτεχνία, συνδέοντας μουσικές σειρές με συγκεκριμένα πρόσωπα, δημιουργώντας ένα λεϊτμοτίφ σύστημα βασισμένο στη δωδεκάφθογγη μέθοδο.
2. Paul Hindemith: Sancta Susanna (1922)
Η μονόπρακτη όπερα του Πάουλ Χίντεμιθ, Sancta Susanna, αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα του πρώιμου Εξπρεσιονισμού και της θεματικής τόλμης της εποχής.
- Θεματολογία: Το έργο πραγματεύεται την καταπιεσμένη σεξουαλικότητα μιας νεαρής καλόγριας, της Σουζάννα, μέσα σε ένα μοναστήρι. Η πλοκή κορυφώνεται όταν η Σουζάννα, σε μια έκσταση, σχίζει το περίζωμα από τον Εσταυρωμένο.
- Συνάφεια: Η όπερα εξερευνά τη σύγκρουση μεταξύ της θρησκευτικής εγκράτειας και του φυσικού ενστίκτου, μια θεματική που ήταν σοκαριστική για την εποχή της και έφερε τον Χίντεμιθ στο επίκεντρο της κριτικής. Η μουσική του είναι έντονη, γεμάτη διαφωνίες, και υπηρετεί πλήρως την ψυχολογική ένταση του δράματος.
Νέες Συνάφειες και Τεχνικές
Πέρα από τους εξπρεσιονιστές, η νέα όπερα του 20ού αιώνα υιοθέτησε και άλλες κατευθύνσεις:
- Νεοκλασικισμός: Συνθέτες όπως ο Ιγκόρ Στραβίνσκι (The Rake’s Progress) και ο Πάουλ Χίντεμιθ (μεταγενέστερα) επέστρεψαν σε πιο καθαρές, κλασικές φόρμες, αντιδρώντας στον υπερβολικό συναισθηματισμό του Ρομαντισμού, αλλά χρησιμοποιώντας μια σύγχρονη αρμονική γλώσσα.
- Πολυμορφισμός/Πολυστυλισμός: Συνθέτες όπως ο Μπέντζαμιν Μπρίτεν (Peter Grimes) και ο Λουτσιάνο Μπέριο ενσωμάτωσαν στοιχεία από διάφορα είδη και εποχές (π.χ., μπαρόκ, τζαζ, φολκλορική μουσική) για να δημιουργήσουν ένα πολυσύνθετο ηχητικό τοπίο.
- Ηλεκτρονική Μουσική και Τεχνολογία: Από το δεύτερο μισό του αιώνα, η όπερα αγκάλιασε τις ηλεκτρονικές τεχνικές και τα πολυμέσα, μετατρέποντας τη σκηνή σε ένα πεδίο για πρωτοποριακά σκηνικά δρώμενα.
- Πολιτική και Κοινωνική Κριτική: Η όπερα έγινε συχνά όχημα για κοινωνική και πολιτική κριτική. Έργα όπως το Mahagonny του Κουρτ Βάιλ (Kurt Weill) και του Μπέρτολτ Μπρεχτ, ή το The Death of Klinghoffer του Τζον Άνταμς, ασχολούνται με ζητήματα όπως ο καπιταλισμός, ο φασισμός και η τρομοκρατία, φέρνοντας την όπερα πιο κοντά στην επικαιρότητα.
Όπερα, μια διαρκής Εξέλιξη
Η νέα μορφή όπερας που γεννήθηκε τον 20ό αιώνα έχει μια μορφή εσωστρέφειας, είναι εξόχως ρεαλιστική και τολμηρή. Εγκατέλειψε σε κάθε περίπτωση τα μεγάλα, ρομαντικά θέματα για να επικεντρωθεί στον υπαρξισμό του απομονωμένου ανθρώπου (όπως ο Wozzeck) ή στον κοινωνικό παρία (όπως η Lulu).
Για τους φίλους της όπερας, η κατανόηση αυτής της τροπής είναι κρίσιμη:
- Η Μουσική Δυσκολία είναι Δραματική Ανάγκη: Οι διαφωνίες και η ατονικότητα δεν είναι αυτοσκοπός, αλλά ο ήχος της εσωτερικής σύγχυσης, της αγωνίας και της κοινωνικής κατάρρευσης.
- Η Μορφή Υπηρετεί το Δράμα: Η χρήση αφηρημένων οργανικών δομών εξασφαλίζει τη συνοχή εκεί όπου η παραδοσιακή τονικότητα δεν μπορεί πλέον να το κάνει.
- Το Θέμα είναι η Ανθρώπινη Ψυχή: Η σύγχρονη όπερα είναι, πάνω απ’ όλα, μια βαθιά ψυχογραφική μελέτη των πιο σκοτεινών πτυχών της ανθρώπινης ύπαρξης.
Η όπερα από τον 20ό αιώνα και μετά, συνέχισε να εξελίσσεται, να πειραματίζεται και να παράγει νέα νοήματα, παραμένοντας έτσι μία από τις πιο σύνθετες και δυναμικές μορφές τέχνης.
