Germaine Tailleferre
Η Σονάτα για Βιολί και Πιάνο αρ. 1 σε Ντο-δίεση ελάσσονα
Η Germaine Tailleferre ανήκει στις πλέον ξεχωριστές μορφές της γαλλικής κλασικής μουσικής του 20ού αιώνα. Γεννημένη το 1892 και δραστήρια μέχρι τα βαθιά της γεράματα, υπήρξε η μόνη γυναίκα της περίφημης ομάδας των Les Six, γεγονός που από μόνο του προσδίδει ιδιαίτερη βαρύτητα στη διαδρομή της. Παρά το υψηλό επίπεδο της δημιουργικής της παραγωγής, η αναγνώρισή της υπήρξε συχνά περιορισμένη σε σχέση με τους ανδρικούς συνοδοιπόρους της. Ωστόσο, το έργο της αποκαλύπτει μια συνθέτιδα με λεπτή αίσθηση γραφής, καθαρότητα φόρμας και εκλεπτυσμένο μουσικό λόγο.
Αποστάσεις από τον ύστερο ρομαντισμό
Το καλλιτεχνικό πλαίσιο μέσα στο οποίο κινήθηκε η Germaine Tailleferre καθορίστηκε σε μεγάλο βαθμό από το πνεύμα της εποχής μετά τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο. Οι Les Six, στους οποίους ανήκαν επίσης οι Milhaud, Honegger, Poulenc, Auric και Durey, επιδίωξαν να απομακρυνθούν τόσο από τον ύστερο ρομαντισμό όσο και από τον ομιχλώδη κόσμο του ιμπρεσιονισμού. Στόχος τους ήταν η επιστροφή στη σαφήνεια, στην απλότητα και στην αίσθηση της καθημερινότητας, αντλώντας υλικό από τη λαϊκή μουσική, το καμπαρέ και τη νεογέννητη τζαζ. Υπό την επιρροή του Erik Satie και του Jean Cocteau, καλλιέργησαν μια τέχνη άμεση, καθαρή και συχνά ειρωνική.
Η Νεοκλασική μουσική της Germaine Tailleferre
Η μουσική της Germaine Tailleferre, αν και συγγενεύει αισθητικά με αυτό το περιβάλλον, διατηρεί έναν ιδιαίτερο λυρισμό και μια λεπτή κομψότητα που τη διαφοροποιούν. Ο νεοκλασικός χαρακτήρας της γραφής της συνυπάρχει με μοντέρνες αρμονικές αποχρώσεις και μια ιδιοσυγκρασιακή μελωδική ευαισθησία. Η Σονάτα για Βιολί και Πιάνο αρ. 1 σε Ντο-δίεση ελάσσονα, γραμμένη το 1921, αποτελεί ένα από τα πιο αντιπροσωπευτικά έργα αυτής της πρώιμης δημιουργικής περιόδου.
Η επιλογή της τονικότητας του Ντο-δίεση ελάσσονα είναι ενδεικτική μιας πρόθεσης για δραματική ένταση, χωρίς όμως τη βαριά σκιά του ρομαντισμού. Η Tailleferre χρησιμοποιεί την τονικότητα ως χρωματικό και εκφραστικό πεδίο, όχι ως φορέα συναισθηματικής υπερβολής. Η σονάτα αναπτύσσεται σε τρία μέρη, τα οποία σχηματίζουν ένα σύνολο ισορροπημένο, με σαφή αντιθέσεις χαρακτήρα.
Εισαγωγή στον κόσμο της σονάτας
Στο πρώτο μέρος, με τον τίτλο Modéré, κυριαρχεί ένας ήρεμος, στοχαστικός λόγος. Το βιολί αναπτύσσει μια μελωδία διαυγή και ευέλικτη, που στηρίζεται σε συνοδεία πιάνου με λεπτές αρμονικές εναλλαγές. Η χρήση παράλληλων συγχορδιών και η αποφυγή της παραδοσιακής λειτουργικής αρμονίας είναι σαφείς, χωρίς όμως να διαταράσσεται η αίσθηση της ισορροπίας. Η φόρμα παραμένει καθαρή, αλλά η θεματική ανάπτυξη είναι συμπυκνωμένη και λιτή, μακριά από τις εκτεταμένες επεξεργασίες της ρομαντικής μουσικής παράδοσης. Το μέρος αυτό λειτουργεί ως μια ήσυχη αλλά σταθερή εισαγωγή στον κόσμο της σονάτας.
Το δεύτερο μέρος, με χαρακτήρα βαλς, φέρνει στην επιφάνεια την πιο ανάλαφρη πλευρά της Germaine Tailleferre. Ο τριμερής ρυθμός είναι σταθερός, όμως η αρμονία κινείται σε πιο αιχμηρές κατευθύνσεις, αποφεύγοντας την φορμαλιστική δομή του βιεννέζικου βαλς. Οι μελωδικές φράσεις είναι συχνά κοφτές, με μια ελαφρά ειρωνική διάθεση, χαρακτηριστική της μουσικής ατμόσφαιρας της δεκαετίας του είκοσι. Το πιάνο και το βιολί κινούνται με ελευθερία, εναλλάσσοντας ρόλους, χωρίς να βαραίνει ποτέ η υφή της γραφής.
Το τελικό μέρος, με την ένδειξη Vif, είναι το πιο δυναμικό σημείο του έργου. Εδώ η ρυθμική ζωτικότητα αποκτά πρωταγωνιστικό ρόλο. Οι σύντομες φράσεις, οι αιφνίδιες τονισμένες κινήσεις και ο διαρκής διάλογος μεταξύ των δύο οργάνων δημιουργούν αίσθηση έντασης και άμεσης ροής. Η αρμονική γλώσσα κινείται με τροπικές αποχρώσεις και επαναληπτικά ρυθμικά σχήματα, που προσδίδουν στο μουσικό μέρος μια σχεδόν μηχανική ενέργεια. Η κατάληξη του έργου είναι άμεση και αποφασιστική, χωρίς υπερβολικές εξάρσεις.
Η συγκεκριμένη σονάτα αποτελεί εύγλωττο δείγμα της συνθετικής γλώσσας της Germaine Tailleferre. Η διαύγεια της γραφής, η λιτότητα των μέσων, η χρήση πολυτονικών ή διτονικών σχέσεων και η έντονη ρυθμική κίνηση συγκροτούν ένα προσωπικό ύφος, στο οποίο η κομψότητα δεν θυσιάζεται ποτέ στον μοντερνισμό. Η Σονάτα για Βιολί και Πιάνο αρ. 1 παραμένει ένα έργο ουσιαστικό, που συνοψίζει με σαφήνεια το πνεύμα της γαλλικής πρωτοπορίας του μεσοπολέμου, αλλά και το ιδιαίτερο καλλιτεχνικό αποτύπωμα της Germaine Tailleferre.
