Η κυκλοφορία του άλμπουμ “Erinnerung: Mahler Lieder” (Μνήμη: Τραγούδια του Μάλερ) από τη διακεκριμένη Γερμανίδα σοπράνο Christiane Karg και τον εξαίρετο πιανίστα Malcolm Martineau το 2020 αποτέλεσε ένα από τα σημαντικότερα γεγονότα στον χώρο του Lied των τελευταίων ετών. Ανάμεσα στα γνωστά αριστουργήματα και στις λιγότερο ερμηνευμένες νεανικές συνθέσεις του Μάλερ, το τραγούδι “Nicht wiedersehen!” (Lieder und Gesänge aus der Jugendzeit, Κατάλογος ΙΙΙ, αρ. 4) ξεχωρίζει ως συνδυασμός δημώδους απλότητας και ώριμης μαλερικής τραγικότητας, φωτισμένος από την ευαισθησία και τη δραματική ακρίβεια του ντουέτου.
Το “Nicht wiedersehen!”: Ένα Δημώδες Τραγούδι με Ουλές
Το “Nicht wiedersehen!”, βασισμένο σε στίχους ανώνυμου ποιητή προερχόμενους από το δημοτικό ιδίωμα, ανήκει στα πρώιμα έργα του Μάλερ, συντεθειμένο γύρω στο 1888–1890. Φαινομενικά πρόκειται για μια απλή ιστορία: ένας νέος στρατιώτης αποχαιρετά την αγαπημένη του, υποσχόμενος να επιστρέψει το καλοκαίρι. Ωστόσο, κάτω από αυτή την απλότητα διαφαίνεται μια συγκλονιστική προαίσθηση απώλειας· μια εσωτερική ρωγμή που διαπερνά τη μουσική και προεικονίζει το μοιραίο τέλος. Η επιστροφή δεν θα πραγματοποιηθεί ποτέ: ο στρατιώτης πεθαίνει στη μάχη, και η υπόσχεση μετατρέπεται σε αιώνιο “αντίο”.
Η μουσική γραφή του Μάλερ κινείται από τον γλυκόπικρο αποχαιρετισμό προς μια δραματική κορύφωση, όπου ο λυρισμός παραχωρεί τη θέση του στην οδύνη. Παρότι πρόκειται για πρώιμο έργο, ο ακροατής αναγνωρίζει ήδη τη μελωδική και συναισθηματική γλώσσα που θα χαρακτηρίσει τον ώριμο συμφωνικό Μάλερ:
- Αντίθεση ύφους και ρυθμού: η τρυφερότητα του αποχαιρετισμού αντιπαρατίθεται με την τραχιά μοίρα του πολέμου.
- Πρωτότυπη τονική εξέλιξη: από φα ελάσσονα σε σολ ελάσσονα, μια μετατόπιση που εντείνει την αίσθηση του αμετάκλητου και της εσωτερικής σύγχυσης.
- Οι επαναλήψεις του “Ade!”: κάθε “αντίο” ηχεί σαν πληγή που βαθαίνει· οι παραλληλισμοί τρίτων στη μελωδία, τόσο οικείοι στον ύστερο Μάλερ, προσδίδουν στο τραγούδι την πνοή της τραγικής μοίρας.
Η Ερμηνεία των Karg και Martineau: Διαύγεια και Εσωτερική Δραματικότητα
Στην ηχογράφηση του Erinnerung, η Christiane Karg προσεγγίζει το έργο με σπάνια λεπτότητα. Η φωνή της, καθαρή και φωτεινή, αποφεύγει κάθε ίχνος υπερβολής, διατηρώντας το μέτρο και τη φυσική εκφραστικότητα που απαιτεί το Lied.
- Στους πρώτους στίχους, το τραγούδι ανασαίνει με λυρική απλότητα· ένα χαμόγελο πικρό, σχεδόν βιεννέζικο, υποδηλώνει την προσμονή αλλά και τη σιωπηλή επίγνωση του αποχωρισμού.
- Στην κεντρική ενότητα, όπου η απουσία μετατρέπεται σε απώλεια, η φωνή αποκτά αίσθηση παγώματος, μια χροιά που θυμίζει την αιφνίδια συνειδητοποίηση του θανάτου.
- Στο τελικό “Ade!”, η Karg επιτυγχάνει το δύσκολο ισοζύγιο μεταξύ λυγμού και αξιοπρέπειας· η έκφραση δεν είναι κραυγή, αλλά σιωπηλή αποδοχή της μοίρας.
Ο Malcolm Martineau λειτουργεί ως συνδημιουργός του δράματος. Το πιάνο δεν συνοδεύει, αλλά αφηγείται:
- Η αρχική συνοδεία, ανάλαφρη και σχεδόν αφελής, θυμίζει δημώδη τραγουδιστική παράδοση και αναδεικνύει τη γλυκιά αφέλεια του αποχαιρετισμού.
- Καθώς η αφήγηση βαθαίνει, οι χαμηλές περιοχές του πιάνου γεμίζουν σκοτάδι· η υφή γίνεται πυκνή, σχεδόν συμφωνική, δίνοντας σωματικότητα στην απώλεια.
- Οι δυναμικές αντιθέσεις του Martineau καθρεφτίζουν τη διαδρομή από την προσδοκία στη συντριβή με χειρουργική ακρίβεια.
Η συνεργασία Karg–Martineau δεν αποδίδει απλώς ένα Lied, αλλά ανακαλεί μια μνήμη. Ο τίτλος του άλμπουμ, Erinnerung, αποκτά εδώ ουσιαστικό νόημα: το τραγούδι γίνεται τόπος ανάμνησης και αναστοχασμού, όπου ο έρωτας και ο θάνατος συνυπάρχουν μέσα στην ίδια μελωδική ανάσα.
Η ερμηνεία τους αποκαλύπτει τον μεταβατικό Μάλερ· τον συνθέτη που, ξεκινώντας από τη δημώδη απλότητα, βαδίζει προς τον δραματικό και υπαρξιακό κόσμο των συμφωνιών του. Το “Nicht wiedersehen!” μετατρέπεται έτσι σε μικρογραφία ολόκληρης της μαλερικής κοσμοθεωρίας: της πάλης ανάμεσα στην τρυφερότητα και την οριστική απώλεια.
Μέσα από τη λεπτότητα της Karg και την ευφυή συνοδεία του Martineau, αυτό το τραγούδι αναδύεται ως ένα από τα πιο συγκινητικά Lieder του συνθέτη, μια συγκρατημένη εξομολόγηση για το πώς η μνήμη γίνεται τέχνη και ο αποχαιρετισμός αιώνιο παρόν.
